Dok studenti „pumpaju” na protestima širom zemlje, vlast u Srbiji ih optužuje da tako ‘ispumpavaju’ privredu.
Zbog blokada, januar je bio ekonomski najlošiji mjesec, rekao je Aleksandar Vučić, predsjednik Srbije, a kasnije dodao da je i „februar razoren”.
„Ko će da plaća drumarinu u našoj zemlji, ako zna da će da ga zaustave.
„Sada svi izbjegavaju Srbiju i bježe odavde”, rekao je Vučić.
Privredne prilike su uvijek odraz politike, ali ih ekonomski stručnjaci drugačije tumače.
„Strani investitori napuštaju Srbiju, a neki su najavili odlazak. To, međutim, nema veze sa studentskim protestima.
„Dio toga ima veze sa stanjem autoindustrije u Evropi, jer su neke od tih fabrika došle zbog pravljenja komponenti u Srbiju, ali najviše je onih koji su došli zbog jeftine radne snage prije 10 ili 15 godina i državnih subvencija”, kaže Goran Radosavljević, profesor ekonomije na FEFA fakultetu.
Više nema ni jeftine radne snage, a ni subvencija države, pa oni idu negdje drugo, kaže Radosavljević, član opozicionog Narodnog pokreta Srbije.
Među kompanijama koje su najavile odlazak su Beneton, Džonson elektrik i Drekselmajer.
Studenti širom Srbije više od tri mjeseca blokiraju fakultete i protestuju na ulicama, zahtijevajući prije svega krivičnu odgovornost za novosadsku tragediju 1. novembra, kada je u padu nadstrešnice 15 ljudi izgubilo živote, a dvoje teško povređeno.
Otkazivanje željezničkog sajma jer ‘nije bezbjedno’
Dok studenti traže ispunjenje zahtjeva, među kojima je i objava dokumentacija o rekonstruisanoj željezničkoj stanici, vlasti mjesecima imaju različite odgovore.
Osim tvrdnji da su zahtjevi ispunjeni, redovno govore da se u Srbiji sprovodi „obojena revolucija” plaćena sa Zapada, a u januaru je i 13 stranih državljana protjerano iz zemlje poslije ekonomske radionice za nevladine organizacije u Beogradu, navodno jer su prijetnja po nacionalnu bezbjednost.
Najnoviji primjer uticaja politike na ekonomiju je otkazivanje do sada najvećeg skupa evropske željezničke industrije u Srbiji.
Beograd je krajem aprila trebalo da bude domaćin Međunarodnog sajma željezničke industrije South East Europe Mobility 2025.
Međutim, kompanije iz pet zemalja Evropske unije procijenile su da je zbog bezbjednosti u Srbiji bolje da ne učestvuju, navedeno je u saopštenju Klastera željeznica jugoistočne Evrope.
„Neki od razloga su protjerivanje osoba iz zemalja EU koje učestvuju na internacionalnim konferencijama”, što čine državni organi Srbije, piše u saopštenju u koji je BBC na srpskom imao uvid.
„Imamo i upozorenje Ministarstva spoljnih poslova i ambasada država iz kojih dolaze da najviši politički predstavnici Srbije mjesecima unazad javno optužuju ‘Zapad’, Evropu i članice EU da sprovode obojenu revoluciiju u Srbiji”, naveli su.
Jedan od razloga može biti i javno targetiranje predsjednika Izvršnog odbora Đenerali osiguranja Dragana Filipovića u Srbiji, pisala je Nova ekonomija.
Filipović se našao na meti provladinih tabloida, jer je bio na studentskim protestima.
„Đenerali je druga najveća italijanska kompanija u svijetu, pa je prirodno da je vijest o napadima na njenog direktora u Srbiji odjeknula daleko.
„Italijani su istakli da je slučaj prijavljen i Sudu časti Evropske federacije industrija”, navode iz Klastera željeznica, prenosi Nova ekonomija.
Zbog ovih događaja, Đenerali osiguranje je odlučilo da se povuče iz Privredne komore Srbije (PKS) i Udruženja osiguravača Srbije, dok su podršku kompaniji uputile brojne poslovne asocijacije, poput Savjeta stranih investitora, Srpske asocijacije menadžera i Komore italijansko-srpskih privrednika.
„PKS se nada da će kompanija Đenerali osiguranje Srbija učestvovati u svim narednim zajedničkim inicijativama koje imaju za cilj unapredjenje nacionalnih regulativa u oblasti osiguranja u okviru Udruženja za bankarstvo, osiguranje i druge finansije institucije”, navode iz PKS u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.
Kada je reč o članstvu kompanije Đenerali u PKS ono je u skladu sa Zakonom o privrednim komorama i ova kompanija ima sva prava kao i sve druge članice, navode u pisanom odgovoru.
Evropska unija je tradicionalno ključni trgovinski partner Srbije, sa 60 odsto ukupne robne razmjene 2023. godine, a po ulaganju prednjače njemačke i italijanske firme.
Na nedavnom Međunarodnom sajmu turizma u Beogradu zemlja partner bila je upravo Italija.
Sve manje stranih investitora
Kompanija Beneton je najavila 7. februara da odlazi iz Niša i da će 900 radnika dobiti pomoć.
Deset dana kasnije i niški Dženeral elektrik je saopštio da otpušta 400 radnika i vraća subvencije dobijene od države.
Dvadeset dana kasnije slične vijesti stigle su iz Zrenjanina – poslije 17 godina poslovanja u Srbiji njemačka kompanija Drekslmajer grup, globalni proizvođač kablovskih setova za automobilsku industriju, odlučila je da ugasi proizvodni pogon.
Ne samo poslednjih mjeseci, već godinama unazad primjetno je da se smanjuje broj stranih direktnih investicija, rekao je Blagoje Paunović, predsjednik Fiskalnog savjeta Srbije.
„U odnosu na 2019. kad su bile 7,4 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP), u 2024. godini njihov udio je pao na nekih pet, šest odsto”, ukazao je Paunović.
Primjećuje se, naglasio je, da su investitori počeli sve veći dio novca da izvlače iz zemlje.
Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD) je u poslednje dvije godine u Srbiju investirala više od 800 miliona evra, rekao je regionalni direktor te institucije za Zapadni Balkan Mateo Kolanđeli, na Kopaonik biznis forumu.
Srbija je bila veoma uspješna u privlačenju kompanija i često ih je privlačila na osnovu raznih podsticaja i u ovom trenutku ti podsticaji nisu više neophodni, što je on pozitivno ocijenio.
„Strani investitori dođu i odu, a mala i srednja preduzeća ostaju.
„Srbija ima prilično dobru infrastrukturu, grade se tehnološki parkovi, imate brz internet, dobru tradiciju inženjerstva, talentovanih mladih ljudi, Srbija je na dobrom putu”, zaključio je Kolanđeli.
Kreditni rejting stabilan
Kompanija Fič, jedna od međunarodnih agencija koje određuju kreditne rejtinge zemalja, odnosno procjenu da li mogu da na vrijeme i u cjelosti vrate dugove kad se zaduže, Srbiji je u posljednjem izvještaju dala šansu za dobijanje najprestižnijeg statusa.
Na osnovu privrednog rasta, visokih deviznih rezervi i drugih faktora, oni su zaključili da Srbija zadržava takozvani BB status, ali ima „pozitivne izglede da dobije investicioni rejting”, navodi se u izvještaju od 1. februara 2025.
Kad zemlja dobije investicioni rejting, znači da može samostalno da se pojavi na međunarodnom tržištu kapitala i zaduživati se kod inostranih banaka pod normalnim, a ne špekulativnim uslovima.
Ocjene od BB i niže označavaju lošije kreditne rejtinge za zemlju, na primjer slovo C znači da su problemi s vraćanjem duga vrlo izvjesni.
„Sigurno bismo i od ‘Fiča’ dobili ne samo povećanje pozitivnih izgleda, nego i taj rang više, da nisu političke okonosti dovele do opreznosti te agencije”, rekla je Jorgovanka Tabaković, guvernerka Narodne banke Srbije, na nedavno održanom Kopaonik biznis forumu.
Ekonomista Radosavljević smatra da vlasti u Srbiji dobijanju kreditnog rejtinga posvećuju previše pažnje, a da su organizacije koje dijele te ocjene izgubile kredibilitet.
Srbija se i dalje najviše zadužuje kod kineskih i međunarodnih investicionih banaka, dodaje.
Poslanici u Skupštini Srbije bi trebalo da uskoro raspravljaju i glasaju o više zakona o zaduživanju države za različite infrastrukturne projekte kod domaćih i stranih banaka.
Javni dug Srbije na kraju januara 2025. bio je 39 milijardi evra.
Od kraja 2020. godine dug je porastao za 12,35 milijardi evra, a udio u BDP-u je sa tadašnjih 54,4 odsto pao na 44,2 odsto na kraju januara 2025. godine, saopštilo je Ministarstvo finansija.
Šta kaže država?
O zaduživanju Vučić rjeđe govori, ali je krajem januara objasnio da prvi put Srbija ima smanjenje broja stranih direktnih investicija u odnosu na iste mjesece 2024. i 2023. godine.
Naveo je da je to uslovljeno dešavanjima u zemlji.
„Sve što se dešava odražava se i na naš ugled i poziciju u svijetu.
„Nama bilo kakvo opstajanje i postojanje političke krize pravi ozbiljan problem u ekonomskom napredovanju zemlje”, kazao je predsjednik Srbije.
U jednom od svakodnevnih obraćanja je, ipak, poručio da će „država izdržati”.
„Uništili su tri mjeseca, pojeli, razorili ekonomiju za tri mjeseca, ali uspjećemo da se podignemo”, rekao je nedavno Vučić.
Republički zavod za statistiku u godišnjem izvještaju dao je malo vedrije podatke – da je veći broj turista boravio u Srbiji u januaru ove godine, nego prethodne, o rastu industrijske proizvodnje, pa čak i prometa u trgovinama, pokazala je analiza lista Danas.
Ono što održava ekonomiju Srbije je ogromna potrošnja države, uz građevinski sektor, koji je djelimično naslonjen na velike državne infrastrukturne projekte, poput izgradnje puteva, pruga ili stadiona, ocjenuje ekonomista i opozicioni političar.
„Uz to, kada se direktori stranih firmi targetiraju, normalno je da se stranci zapitaju da li tu treba da dođu.
„Vlast sporadično šalje poruke da su ovde dobrodošli samo oni koji su dobri sa njima, a svi koji se bave pošteno poslom ne dolaze zbog rasprostranjene korupcije”, zaključuje Radosavljević.
Srbija je po indeksu percepcije korupcije pala na 105. mesto od 180 rangiranih zemalja za 2024. godinu, što je najlošiji plasman od 2012, pokazao je najnoviji izveštaj međunarodne organizacije Transparensi Interenešnal.
Mnogi koji protestuju smatraju da je upravo korupcija u rekonstrukciji železničke stanice u Novom Sadu dovela do tragedije.
Izvor: BBC News na srpskom.