„Živio internet”, završava se poruka.
Studenti FDU su nekoliko dana kasnije blokirali fakultet, a ubrzo su im se pridružile kolege iz čitave zemlje, zahtjevajući utvrđivanje odgovornosti za smrt 16 ljudi u padu nadstrešnice u Novom Sadu.
Jedan od njihovih zahtjeva je i da svi napadači na studente budu identifikovani i izvedeni pred sud.
Postupak za napad na studente FDU-a je u toku, a jedna od okrivljenih je priznala krivicu.
Među optuženima je i Milija Koldžić, u to vrijeme član veća Gradske opštine Novi Beograd iz redova SNS-a, koji je prema pisanju medija kasnije podnio ostavku, dok je na odluku tužilaštva da se postupak ne vodi protiv Aleksandara Jokića, u međuvremenu viđenog u pratnji predsjednika Aleksandra Vučića, podnesena žalba.
„Ljudi protiv kojih je podnesena krivična prijava su identifikovani zahvaljujući društvenim mrežama – svako je napisao informaciju koju zna o njima”, kaže Kruna Savović, advokatkinja koja u tom slučaju zastupa studente FDU-a, za BBC na srpskom.
Takve objave na društvenim mrežama često počinju ili se završavaju istim pozivom -„učinimo ga/je/ih poznatim”.
Najčešće su na Iksu, gdje se informacije najbrže šire, kaže Strahinja Ćalović, stručnjak za društvene mreže.
Ima ih i na Fejsbuku, dok na Instagramu postoji i profil namijenjen samo ovoj aktivnosti, dodaje.
„Objave fotografiju, pitaju ostale ‘ej, ljudi, ko je ovo’ i za nekoliko minuta sve saznaš.
„Bilo je toga i ranije, ali sporadično, nije bio trend kao sada”, objašnjava Ćalović za BBC na srpskom.
Marinika Tepić, poslanica opozicione Stranke slobode i pravde (SSP) često na društvenim mrežama objavljuje informacije i snimke ljudi za koje tvrdi da su povezani sa aferama vlasti.
„Policija i tužilaštvo ne rade njihov posao, pa su građani sami počeli da identifikuju ljude”, kaže Tepić za BBC na srpskom.
Iz Ministarstva unutrašnjih poslova do objavljivanja teksta nisu odgovorili na pitanja BBC-ja o trendu „učinimo ih poznatim”.
Na zahtjeve za komentar nisu reagovali ni ministar unutrašnjih poslova Ivica Dačić, ni načelnik policijske uprave Beograda Veselin Milić.
„Ta praksa, iako nerijetko vođena idejom javnog interesa, u suštini zaobilazi institucionalne mehanizme i ugrožava prava svih aktera – i onih koji snimaju i onih koji su snimani”, kaže Nenad Ljubišić, predsednik Strukovnog udruženja policije „Dr Arčibald Rajs“, za BBC na srpskom.
Ipak, razumije da „među građanima postoji doza nepovjerenja u institucije i policiju”.
„Prema našem nedavnom istraživanju, više od dvije trećine ispitanika – na uzorku od oko 2.300 ljudi – ne vjeruje policiji, dok 42 odsto smatra da policija najviše štiti interese političkih partija”, kaže Ljubišić.
O ‘učinimo ih poznatim’
Trend je posebno postao aktuelan kada su počeli incidenti na studentskim protestima, kaže Ćalović.
„Prije svega gaženja studenata, kada su mnogi po hitnom postupku pokušavali da saznaju ko je bio za volanom”, dodaje.
Studentkinja je teško povrijeđena 16. januara u Beogradu, kada je na nju naletio automobil tokom blokade raskrsnice.
Sličan incident se dogodio i 24. januara.
Snimci su se proširili mrežama, praćeni nizom fotografija žene koja je navodno 24. januara bila za volanom, uz pozive da se podijele njeni lični podaci.
Protiv nje je u međuvremenu podignuta optužnica za pokušaj teškog ubistva, dok se protiv muškarca navodno odgovornog za prvi incident vodi istraga – i to za isto krivično djelo.
„Digitalne tehnologije omogućavaju da svako vrlo lako i brzo bude identifikovan”, kaže Dalibor Petrović, sociolog koji se bavi digitalnom sferom, za BBC na srpskom.
„Pre nekoliko godina je među mladima bio trend da na mrežama objave sliku momka ili devojke koje vide u gradu i pozovu ljude da im pomognu u potrazi o kome se radi.”
Ta praksa se, kako kaže, koristi i u slučaju „učinimo ih poznatim”.
Drugi nivo je što svi funkcionišemo tražeći neku vrstu odobravanja zajednice, kaže Petrović.
„U vrijeme društvenih mreža, mnogi se koriste metodom javnog sramoćenja onih za koje smatraju da se ne ponašaju korektno, čime svima koji isto rade šalju poruku da će isto tako proći”, objašnjava.
Uoči studentskog protesta u Beogradu 15. marta, kada je u parku u centru kamp postavila grupa koja sebe naziva „Studenti 2.0”, tražeći obustavu blokada i povratak studenata na fakultete, ova nezvanična kampanja je zavladala društvenim mrežama.
Osim studenta Miloša Pavlovića, jednog od predvodnika grupe koji je prethodno govorio na mitingu Srpske napredne stranke, demonstranti iz Pionirskog parka mahom nisu željeli da razgovaraju sa medijima.
Mnogi su se krili kapuljačama i maskama.
Ipak, na društvenim mrežama neki od njih su navodno identifikovani akcijom „učinimo ih poznatim”, uz česte tvrdnje da uopšte nije riječ o studentima.
’O Tviter policiji‘ i policiji
„Oni su noćas tukli studente u Novom Sadu”, napisala je 28. januara na Iksu Marinika Tepić, uz fotografiju muškaraca za koje tvrdi da su odgovorni.
Uslijedio je niz komentara, među kojima i „učinimo ih poznatim”, ali i tvrdnje onih koji ih prepoznaju.
Četvorica muškaraca, prethodno izašlih iz prostorija SNS-a, uhapšena su zbog napada poslije kog je premijer Miloš Vučević podnio ostavku.
Sumnjiče se za krivična djela nasilničko ponašanje i nanošenje teških tjelesnih povreda.
„Odavno sam, još prije sedam ili osam godina dok sam još živjela u Pančevu, počela da objavljujem podatke o lokalnim batinašima”, kaže Tepić za BBC na srpskom.
Tvrdi da vlast „u svakom gradu i opštini ima mobilne jedinice za zastrašivanje građana i obezbjeđivanje glasova”.
„Dugo se po lokalu znalo ko ih drži i organizuje, ali se ništa nije dešavalo.
„Pošto državne institucije ne rade, policija okreće glavu, a brojni slučajevi prebijanja, prijetnji i ucjenjivanja ljudi zbog podrške opoziciji i kritike režima nemaju epilog, ljudi su počeli sami da objavljuju imena”, ocjenjuje Tepić.
Za Ljubišića, koji naglašava da „ne može da istupa u ime MUP-a”, trend „učinimo ih poznatim” govori o „iz godine u godinu sve većoj krizi povjerenja između građana i policije”.
„To nije nova pojava, riječ je o problemu koji traje decenijama i koji do sada, nažalost, nije bio prioritet onih koji odlučuju u Ministarstvu unutrašnjih poslova”, kaže.
Udruženje koje vodi je sprovelo posebno istraživanje i među više od 1.800 policajaca iz cijele Srbije.
„Rezultati pokazuju da situacija ni unutar sistema nije nešto bolja – čak 46 odsto je izjavilo da nema povejrenje u neposredno rukovodstvo, dok svega 20 odsto vjeruje nadređenom.
„Posebno je zabrinjavajuće da je više od 70 odsto ispitanika izjavilo da su bili izloženi političkim pritiscima, kao i da 58 odsto smatra da su profesionalni standardi u policiji vidno opali u posljednjem periodu”, navodi Ljubišić.
Podaci govore o potrebi za reformama unutar policije, smatra Ljubišić, ali sumnja da će se „politička volja za tim pojaviti u skorijem periodu”.
Kako vratiti povjerenje?
„Potreban je transparentan rad policije, obuka, osavremenjavanje i poštovanje pravnih normi… Uz malo odlučnosti stanje bi moglo da se popravi”, odgovara.
„Svima je, i građanima i policajcima, u interesu da imamo policiju koja uliva poverenje, radi profesionalno i u službi svih, a ne političkih struktura”
Šta kaže pravo?
Lični podaci u Srbiji zaštićeni su zakonom.
U zavisnosti od okolnosti, Zakon o zaštiti ličnih podataka može biti prekršen „učinimo ih poznatim” objavama.
U slučaju javnih skupova, situacija je složenija.
„Objavljivanje fotografija onih koji učestvuju na javnom skupu je dozvoljeno i nije potrebna njihova saglasnost”, kaže Milena Vasić iz Komiteta pravnika za ljudska prava (Jukom) za BBC na srpskom.
Ipak, to ne znači da se pravo na privatnost okupljenih gubi i treba biti pažljiv.
Ako se protiv nekog šire neistinite informacije, postoji rizik od klevete, pa, i tužbe.
„Akcija ‘učinimo ih poznatim’ može se posmatrati i kao oblik građanske neposlušnosti, odnosno, vrlo svjesno kršenje zakona radi ostvarivanja cilja koji preteže nad pravom na čast i ugled pojedinca”, zaključuje Vasić.
„A to je zadovoljenje javnog interesa”.